(0 stemmen, gemiddelde score: 0,00 van de 5)
Inloggen om een beoordeling te kunnen geven - klik hier
Nog geen lid? Maak dan een (gratis) account aan - klik hier

Aan het laden...

De cirkel is de oudste figuur van het denken. Nog voordat de mens een rechte lijn trok, groef hij de kring in de aarde, om te beschermen wat hem heilig was, om de tijd te vangen in de terugkeer van de maan. De filosofie begint dan ook niet met de vraag naar het begin, maar met de ontdekking dat er misschien geen begin is, alleen een terugkeer die als begin verschijnt. Circulariteit is in de filosofie nooit slechts een vorm geweest; zij is een aanschouwing van de structuur van het zijn zelf, een trage ademhaling waarmee de wereld zich steeds opnieuw uitspreekt.

Er bestaat een oude gedachte die zegt dat de rivier nooit hetzelfde water draagt als gisteren, en dat wij die erin stappen ook niet dezelfde zijn. De Griekse filosoof Heraclitus wist het al: alles stroomt, alles verandert, en toch is er een patroon, een terugkeer, een ademhaling in de dingen die wij zo gemakkelijk vergeten. Wij, mensen van de rechte lijn, hebben ons laten verleiden door het idee dat iets begint en eindigt, dat er een punt is waaruit iets uit het niets ontstaat en een punt waarop het in het niets verdwijnt. Maar het niets bestaat niet. Dat is de ontdekking die elke generatie opnieuw moet doen. Er is geen wegwerpmaterie, er is alleen een vergeten waarheen het gaat. De rivier stroomt naar zee, verdampt, wordt wolk, valt als regen op de berg, en het water is weer rivier, maar nooit dezelfde.

Het filosofisch denken over circulariteit begint niet met een systeem of methode, maar met verwondering over een vergankelijkheid die tegelijk een vorm van voortduring is. We zijn gewend geraakt aan de lineaire blik: de wieg, het leven, het graf; de grondstof, het product, het afval. Maar die blik is een keuze geweest, geen natuurwet. Descartes leerde ons de wereld te zien als een machine, opgebouwd uit afzonderlijke delen die we mogen demonteren, gebruiken en wegleggen. De natuur werd object, de mens werd subject, en zo ontstond een denken dat de cyclus brak. Want wie de wereld als machine ziet, ziet geen terugkeer meer, alleen slijtage en vervanging. De machine heeft geen geheugen, geen verlangen naar heelheid, geen ritme van sterven en herboren worden. En de mens, die zichzelf buiten de machine plaatste, kon zich gaan gedragen als een eigenaar die geen rekenschap hoeft af te leggen aan de dingen die hij gebruikt.

Maar een rivier laat zich niet vangen in rechte lijnen. De cyclus is geen keten die zich herhaalt, maar een beweging die nooit stilstaat en nooit voltooid is. Elke ochtend is de dauw nieuw, en elke ochtend is het hetzelfde water dat altijd al heeft bestaan. Dat is de paradox van circulariteit: zij is de meest behoudende kracht, omdat zij niets verloren laat gaan, en tegelijk de meest veranderende, omdat alles wat terugkeert in een andere gedaante verschijnt. De vallende bladeren vergaan tot humus, de humus voedt de boom, de boom geeft blad; niets van wat ooit blad was is verdwenen, maar niets is ook nog wat het was.

Dit denken vraagt een andere verhouding tot de dingen, een andere ethiek. De vraag is niet langer: wat kan ik hiermee doen? Maar: hoe roept dit ding mij tot relatie? De stoel waarop ik zit is geen object dat begon in een fabriek en zal eindigen op een vuilnisbelt. De stoel is van hout dat groeide in een bos, dat regen dronk en wortels strekte in een aarde die zelf bestaat uit miljoenen jaren van vergaan en herrijzen. De stoel is handen die timmerden, een ontwerp dat dacht. En straks, wanneer hij versleten is, zal hij branden of vergaan of worden omgevormd tot een ander houten product. Het vuur zal warmte geven, de as zal mest worden voor nieuw hout. De stoel is geen bezit; hij is een moment in een gesprek dat ouder is dan de mens en dat de mens zal overleven. Wie dat beseft, kan niet meer denken in termen van eigendom. Bezit is een illusie van de lineaire blik. Je bezit niets, je bent slechts tijdelijk gastheer voor een stroom van atomen die door je handen glijdt.

Hans Jonas waarschuwde dat de mens de eerste soort is die de macht heeft om de cyclus onherstelbaar te verstoren. Daarmee doelde hij niet alleen op klimaatverandering of uitputting van grondstoffen, maar op iets diepers: de mens heeft de arrogantie ontwikkeld om te denken dat hij buiten de cyclus staat. Hij heeft machines gemaakt die stoffen produceren die de aarde in miljoenen jaren niet kan opnemen. Hij heeft materialen gewonnen die miljarden jaren verborgen lagen en verspreidt ze alsof de aarde een onuitputtelijke voorraadkast is. Maar de cyclus wreekt zich. Wat wij afval noemen, keert terug in ons bloed, in onze longen, en in de maag van het nog ongeboren kind. De rivier die wij vergiftigden, drinken we zelf. Dat is de tragische ironie van het lineaire denken: het geloof dat je iets kwijt kunt raken, terwijl alles wat je loslaat, je ooit weer zal vinden. 

En toch is circulariteit meer dan een waarschuwing. Zij is ook troost, een poëtische waarheid die ons herinnert aan wat we altijd al wisten. De oude mythen, rituelen van zaaien en oogsten, de wijsheid van ambachtslieden die hun materiaal eerden en gereedschap doorgaven aan volgende generaties, zij spraken al een taal van terugkeer. In de mythe van Sisyphus zien we de eeuwige herhaling als straf, maar in de seizoenen zien we haar als een weldadige terugkeer die het leven mogelijk maakt. De lente is niet minder mooi omdat zij al duizend keer is geweest. Haar schoonheid ligt juist in haar terugkeer, in haar trouw aan een ritme dat vóór ons begon en na ons doorgaat.

Het filosofisch concept van circulariteit nodigt ons uit de tijd anders te beleven. De lineaire tijd is de tijd van de klok, de deadline, de vooruitgang die altijd verder wijst. De circulaire tijd is de tijd van ritme, adem, de golf die komt en gaat. Wie circulair denkt, weet dat elk einde een begin is, dat elk afval een bron is, dat elk verlies een kiem van terugkeer in zich draagt. Dit is geen romantische terugkeer naar een verzonnen verleden, maar realisme van de hoogste orde. Het is realistischer te erkennen dat je deel bent van een stroom dan te denken dat je erboven staat.

Misschien  is circulariteit daarom niet alleen een economisch model of een ecologische noodzaak, maar een manier om weer thuis te komen in de wereld. De mens heeft zich in zijn lineaire denken tot vreemdeling gemaakt op onze planeet, een tijdelijke bewoner die zijn afval achterlaat en doorloopt. De cyclus herinnert ons eraan dat we geen vreemdelingen zijn, dat we uit dezelfde sterrenstof bestaan als steen, boom en rivier, dat we niet boven de dingen staan maar ertussen. Het is een nederige gedachte, maar ook een bevrijdende. Want wie weet dat hij deel is van een cyclus, hoeft niet te wanhopen bij de dood, hoeft niet te verlangen naar onmogelijke groei, hoeft niet te geloven in de leugen van de wegwerpwereld. Hij kan rusten in het vertrouwen dat alles wat leeft zijn weg zal vinden, dat de kringloop zich voltrekt met of zonder ons, en dat de vraag niet is of wij de cyclus kunnen stoppen, maar of wij ons aan haar kunnen overgeven voordat zij ons overmeestert.

De oude rivier stroomt, de regen valt, de bladeren vergaan, de boom bloeit opnieuw. En wij, die even ademen tussen hemel en aarde, kunnen kiezen: verzetten we ons tegen deze stroom, of gaan we erin mee?  De cirkel is geen gevangenis; ze is de vorm van het bestaan, de dans waarin elk  ding zijn plek en tijd heeft. Niets verdwijnt echt; alles wacht op de juiste vorm om opnieuw te verschijnen. Dat is de filosofie van circulariteit: geen systeem, maar een oude, vergeten wijsheid die fluistert dat wij zelf de kringloop zijn, en dat wij pas mens worden wanneer we dat erkennen. Wie dat weet, stapt midden in de cirkel en staat stil.

J.J.v.Verre.